wywózki w głąb ZSRR mieszkańców terenów wschodnich II RP, które po 17 września 1939 znalazły się pod okupacją sowiecką. Objęły głównie Polaków, ale także Żydów, Ukraińców i Białorusinów. Deportowano przede wszystkim rodziny inteligenckie, rodziny aresztowanych i skazanych na łagry (np. działaczy politycznych, oficerów, funkcjonariuszy państwa polskiego, właścicieli ziemskich, intelektualistów) ― ogromną część deportowanych stanowiły kobiety i dzieci.
Przeprowadzono 4 wielkie akcje deportacyjne:
– 10 lutego 1940 — wywieziono 140 tys. osób, szczególnie tzw. osadników wojskowych i cywilnych kolonistów oraz pracowników służby leśnej z rodzinami;
– 13 kwietnia 1940 ― 61 tys., głównie rodziny osób wcześniej aresztowanych przez NKWD oraz jeńców przetrzymywanych w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie;
– w okresie maj-czerwiec 1940 ― 79 tys. osób, głównie tzw. bieżeńców, czyli uchodźców z centralnej i zachodniej Polski znajdującej się pod okupacją niemiecką (ok. 85% stanowili Żydzi);
– w czerwcu 1941 ― 40 tys. ludzi, praktycznie wszystkich kategorii "podejrzanych" dla władzy radzieckiej grup inteligencji, urzędników, fabrykantów, kadry kierowniczej itp., a nawet szeregowych policjantów czy funkcjonariuszy służby więziennej wraz z rodzinami.
Deportowani trafiali na Syberię bądź do Kazachstanu czy Uzbekistanu.
Szacuje się, że na skutek trudnych warunków: głodu, chorób i wycieńczającej, wręcz niewolniczej pracy zmarło około 15% wywiezionych. Po zawarciu 30 lipca 1941 układu sowiecko–polskiego (tzw. układ Sikorski–Majski) osiedleńcy uzyskali częściowo możliwość zmiany miejsca zamieszkania.