„Niełatwo oprzeć się pokusie porównania Hitlera ze Stalinem - pisze we wprowadzeniu do swej książki Richard Overy, historyk brytyjski, specjalista od dziejów II wojny światowej i historii III Rzeszy. - W powszechnym odczuciu są to dwa największe upiory dwudziestego wieku, przywódcy odpowiedzialni z różnych powodów i na różne sposoby za większą liczbę niewinnych ofiar niż jakiekolwiek inne postaci w dziejach. Trudno nawet porównywać ich z innymi dyktatorami, czy to współczesnymi, czy to z minionych epok. Postawmy Stalina i Hitlera obok siebie, a znajdziemy się w towarzystwie dwóch olbrzymów ery nowożytnej, których dyktatury starły się w największym i najkrwawszym ze wszystkich konfliktów zbrojnych.”

Jednak książka ta, wbrew pozorom, nie jest biografią równoległą obu dyktatorów na wzór słynnego dzieła Allana Bullocka (Hitler i Stalin - żywoty równoległe, wyd. polskie 1994). Overy dystansuje się także od kilku tendencji, które determinowały spojrzenie na stalinizm i nazizm oraz postacie Stalina i Hitlera.

Po pierwsze deklaruje odrzucenie postrzegania reżimów przez pryzmat modelu państwa totalitarnego, jak robili to politologowie i historycy okresu zimnej wojny, poszukując cech wspólnych i skupiając się głównie na kwestiach mechanizmu władzy, przemocy i represji, pomijając zaś rozmaite aspekty społeczne czy kulturowe.

Po drugie uznaje za bezużyteczne próby oceniania stopnia zbrodniczości obu systemów, jak to miało miejsce np. w przypadku niemieckiego „sporu historyków” z lat 80-tych, czy debaty po ukazaniu się „Czarnej księgi komunizmu” (1997) we Francji, kiedy dawni marksiści zachodnioeuropejscy próbowali ukazać bezkrytyczny przez lata stosunek europejskiej lewicy do zbrodniczości stalinizmu. Po trzecie wreszcie odrzuca, jako zamazujące istotne różnice między postaciami obu dyktatorów ujęcia, które traktują ich jako patologiczne, psychopatyczne osobowości, opętane w równym stopniu władzą.

Celem Overy’ego jest dostarczenie materiału niezbędnego do dyskusji o różnicach i podobieństwach między oboma systemami totalitarnymi, oraz opisanie ich funkcjonowania, mające odpowiedzieć na pytanie o mechanizm działania dyktatury jednostki. Z jednej strony zatem autora interesuje porównanie dwóch reżimów, znalezienie zarówno cech wspólnych jak i odróżniających. Z drugiej zaś zadaje często wśród historyków stawiane pytanie o relację między kontekstem społecznym i uwarunkowaniami historycznymi, a rolą jednostek, przywódców i ich osobowości.

Rzut oka na spis treści pozwala się zorientować, że nie mamy do czynienia z klasyczną biografią, lecz z książką mającą ambicje opisania różnorodnych aspektów rzeczywistości reżimów totalitarnych. Obok kwestii politycznych: władzy, rządzenia, organizacji państwa i aparatu terroru Overy analizuje aspekty społeczno-gospodarcze, militarne, kulturowe, pisze na temat kultu jednostki, roli propagandy i ideologii, oraz o ludzkich postawach wobec dyktatur. Siłą rzeczy, poruszając tak ogromną i złożoną tematykę wiele rzeczy autor opisuje skrótowo
z charakterystyczną dla anglosaskiej tradycji pisania o historii lekkością i właściwą proporcją między uogólnieniami a informacjami szczegółowymi.

Overy korzysta z wieloletniego dorobku historiografii na temat obu reżimów totalitarnych jak i samych ich przywódców, niejednokrotnie odnosząc się bezpośrednio do pewnych tez czy tendencji i dyskutując z nimi. Szczególnie istotne były dla niego prace, które ukazały się w ostatnim dwudziestoleciu. Zarówno otwarcie byłych archiwów sowieckich i swobodny dostęp do nich, jak i przewartościowania w postrzeganiu przez Niemców nazistowskiej przeszłości, zaowocowały wieloma interesującymi pracami na temat wszystkich aspektów życia państwowego, społecznego, kulturowego i ideowego III Rzeszy i Związku Sowieckiego w okresie stalinowskim.

Niestety z powodu bibliograficznych zaniedbań wydawcy, czytelnik polski, zainteresowany tematem nie może traktować zamieszczonej w książce bibliografii jako przewodnika do dalszych lektur. Obok informacji bibliograficznej na temat wydań oryginalnych wielu interesujących książek poświęconych historii III Rzeszy i stalinizmu (autorstwa np. Orlando Figesa, Iana Kershawa, Simona Sebag-Montefire, M. Hellera, czy choćby Jana T. Grossa) które ukazały się w ostatnich latach, brakuje informacji na temat ich polskich wydań. Wiele książek cytowanych w przypisach nie pojawia się w zestawieniu bibliograficznym, zaś same przypisy roją się od błędów i literówek.

Dyktatorzy. Hitler i Stalin
Richard Overy
Wydawnictwo Dolnośląskie
Rok wydania: 2009
Seria: Wojny Konflikty
ISBN: 978-83-245-8763-6
Oprawa: twarda
Ilość stron: 746

pm