Liczba sześciu milionów ofiar poniesionych przez Polskę w okresie II wojny światowej wymieniana w publicystyce, literaturze, encyklopediach i na lekcjach historii weszła na trwałe do świadomości powszechnej Polaków, i stała się symbolem polskiej martyrologii.

Jednak w ostatnich latach wielokrotnie poddawano ją w wątpliwość. W 2008 roku w „Polskim Przeglądzie Dyplomatycznym” (nr. 1/2008) Mateusz Gniazdowski opublikował dokument będący dyrektywą Jakuba Bermana, członka ścisłego kierownictwa PPR/PZPR, skierowaną do Biura Odszkodowań Wojennych przy Prezydium Rady Ministrów. Z dokumentu wynika, że rezultaty prac nad zestawieniem strat osobowych poniesionych przez Polskę poddane zostały manipulacji. Impulsem - pisze Gniazdowski - do wydania tej dyrektywy była najprawdopodobniej chęć ukrycia w bilansie wojny strat w ludziach zadanych Polsce przez ZSRR. Ustalenia Komisji zostały zatem zmodyfikowane zgodnie z zaleceniem Bermana i tak funkcjonowały w powszechnej świadomości.

O rzetelne zbadanie ofiar dopominały się od wielu lat liczne środowiska. Ośrodek „Karta” zainicjował i prowadzi od ponad 20 lat „Indeks Represjonowanych”, będący imienną dokumentacją represjonowanych pod okupacją sowiecką.

Od 2006 roku natomiast prowadzony jest program „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką”. Jego celem jest stworzenie imiennej bazy danych, zawierającej wszystkie możliwe do uzyskania informacje o ofiarach i prześladowaniach niemieckich wobec obywateli polskich w latach 1939-1945. Dane te są umieszczane w ogólnodostępnym portalu internetowym straty.pl, przedstawiającym możliwie wszystkie ofiary różnych form represji. Program został uruchomiony przez Instytut Pamięci Narodowej oraz Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W latach 2006-2008 jego realizatorem była Fundacja Ośrodka KARTA. Inauguracja II fazy programu Straty osobowe odbyła się w maju tego roku.

Obecnie wydana publikacja IPN jest wynikiem prac zespołu badaczy pod pod kierunkiem redaktorów tomu, historyków prof. Wojciecha Materskiego i prof. Tomasza Szaroty. Przedstawiają oni wyniki swych badań – tak analitycznych, cząstkowych, jak i syntetycznych – dążąc do wieloaspektowego ujęcia problemu polskich strat osobowych w okresie II wojny światowej. Jednocześnie przybliżają czytelnikom historię badań nad ustaleniem liczby ofiar śmiertelnych okupacji niemieckiej i sowieckiej w Polsce, skali i rodzaju represji.

Autorzy korygują dotąd upowszechnioną liczbę strat o ok. 210-410 tys. Podają liczbę co najmniej 150 tys. obywateli II RP, którzy zginęli za okupacji sowieckiej w latach 1939-41 oraz 1944-45) oraz 5,47-5,67 mln Polaków i Żydów - obywateli polskich, którzy zginęli z rąk Niemców.

Publikacja IPN już spotkała się z krytyką. Tygodnik „Polityka” (nr. 36, 5 września) pisze, że nowa liczba ofiar nie uwzględnia strat wśród 8,1 mln obywateli polskich należących do mniejszości narodowych (niektórzy historycy szacują je na ok. milion), co było zresztą wadą wyliczeń podejmowanych w latach 1946-47. Tygodnik zaznacza też, że oprócz policzenia ofiar okupacji niemieckiej i sowieckiej warto by też dokonać bilansu wzajemnych mordów pomiędzy Polakami, jak również między Polakami a członkami mniejszości narodowych zamieszkujących II RP.

Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami
red. Tomasz Szarota i Wojciech Materski
IPN, Warszawa 2009
353 s.

pm