W chwili gdy na Ukrainie szykuje się polityczny zwrot, warto zwrócić uwagę na dwie, ostatnio opublikowane w Polsce książki, w których lwowski historyk Jarosław Hrycak stara się wyjaśnić najbardziej zawikłane meandry ukraińskiej historii i współczesności.

W opublikowanych w serii „Przewodniki Krytyki Politycznej” rozmowach jakie z historykiem przeprowadziła Iza Chruślińska, poruszone zostały kluczowe dylematy i dramaty nowoczesnej Ukrainy: Jedna czy wiele Ukrain? Demokracja czy oligarchia? Ukraińskie rodowody i ukraińskie tożsamości. Ukraina wobec Rosji i wobec Polski, wobec świata i Europy. Ukraińska Powstańcza Armia i Armia Czerwona. Donieck i Lwów. Lwów etniczny i symboliczny, polski Wołyń i zagłada Żydów. I jak podkreśla Andrzej Mencwel, w rozmowach tych żaden z powyższych dylematów i dramatów nie przedstawia się tak, jak utrwaliły to stereotypy – każdy został na nowo przemyślany i sproblematyzowany.

Druga publikacja, wydana przez Kolegium Europy Wschodniej z Wrocławia, gromadzi kilka artykułów i esejów Hrycaka z ostatnich lat poruszających zarówno zagadnienia historyczne jak i współczesne. Znajdziemy tam między innymi artykuł o ukraińskiej rewolucji z lat 1914-1924 i jej porażce, o stosunkach polsko-ukraińskich, esej o nauczaniu historii Ukrainy w szkołach, znajdziemy odpowiedź na pytanie dlaczego ponad 60% Ukraińców uważa Piotra Wielkiego za bohatera narodowego, czy polemikę z tezą Mykoły Riabczuka o „dwóch Ukrainach”: zsowietyzowanym, nastawionym na Rosję Wschodzie i zorientowanym na Europę patriotyczno-ukraińskim Zachodzie.

Jarosław Hrycak należy, obok Romana Szporluka czy Iwana Łysiaka-Rudnyckiego, do grona historyków-rewizjonistów, którzy stawiają sobie za zadanie nowe spojrzenie na historię Ukrainy, przewartościowanie dotychczas przyjętych i funkcjonujących interpretacji, tez i pojęć. Patrzy na historię z perspektywy współczesnej, a zajmując się problemami współczesnymi, np. skomplikowaną kwestią ukraińskiej tożsamości, czy problematyką określaną z anglosaska jako „budowanie narodu”, stara się je ukazać w szerokiej, historycznej perspektywie.

Hrycaka zajmują problemy o dużej doniosłości dla dzisiejszej Ukrainy, będące jednocześnie tematami drażliwymi: np. radziecka spuścizna w budowaniu nowoczesnego społeczeństwa ukraińskiego czy spór o miejsce UPA w ukraińskiej historii, trudne relacje z Rosją, czy zawieszenie ukraińskiej tożsamości między Wschodem i Zachodem.

Jak pisze w „Nowych Książkach” (2/2010) Stanisław Łubieński, Hrycak „ma odwagę poruszania tematów trudnych i mówienia rzeczy niepopularnych, co często naraża go na krytykę. (...) Hrycak podejmuje moralną odpowiedzialność za swoje społeczeństwo i nie uznaje w tej kwestii wygodnych kompromisów, choć wiąże się to z trudem głoszenia haseł niepopularnych”.

Dotyczy to także skomplikowanych relacji polsko-ukraińskich i drażliwych z polskiego punktu widzenia kwestii historycznych, takich jak ludobójstwo na ludności polskiej na Wołyniu i działalność UPA. Hrycak - jak podkreśla Adam Michnik - pisze bez osłonek o czarnych plamach historii własnego narodu, o strasznym dramacie zabijania Polaków na Wołyniu, o udziale w zagładzie Żydów. Objaśnia okoliczności, wskazuje na kontekst dziejowy, ale nie relatywizuje win i zbrodnię nazywa zbrodnią. Taka postawa godna jest najwyższego szacunku.

„Jeśli jestem dumny z najpiękniejszych osiągnięć wspólnoty, z którą jestem emocjonalnie związany, to nie mam prawa odrzucać wstydu za jej niegodne uczynki. Taka sama zasada powinna obowiązywać przy ocenie działalności UPA: jeśli podzielam zachwyt nią i wywodzę siebie - przynajmniej częściowo - z jej tradycji, to nie mogę przemilczać pewnych błędów w jej rachubach czy nawet zbrodniczego charakteru decyzji pewnej jej części, jak choćby w przypadku antypolskiej akcji na Wołyniu.” - deklaruje Hrycak.

Jednocześnie ukraiński historyk zwraca szczególną uwagę na rolę historii w budowaniu współczesnej tożsamości Ukraińców. Istotne jest dla niego założenie o normalności historii Ukrainy i konieczności patrzenia na tę historię jak na normalną, choć trudną i skomplikowaną, historię narodu, podobnie jak innych narodów regionu Europy Środkowo-Wschodniej. Hrycak stara się odrzucić balast historycznych kompleksów, postrzegania Ukrainy przez pryzmat jej tragicznego historycznego doświadczenia, braku państwowości i spuścizny sowieckiego poddaństwa.

Równocześnie jednak krytyczne spojrzenie na własną historię nie może oznaczać radykalnej rewizji czy zerwania z przeszłością. „Młodsze pokolenie Ukraińców - mówi w rozmowie z Izą Chruślińską - raczej nie jest zainteresowane radykalną rewizją historii swego narodu. Ukraińcy raczej nie będą w stanie w prosty sposób uporać się z własną historią. Sądzę także, że w przypadku Ukrainy sama rewizja historii nie rozwiązałaby problemu, dekonstrukcja bez zaproponowania nowej konstrukcji graniczyłaby z brakiem odpowiedzialności. Ludzie potrzebują identyfikować siebie z historią własnego narodu, ponadto w sytuacji braku zbiorowej pamięci tracą podstawy swojej tożsamości. Dlatego z historią należy obchodzić się bardzo ostrożnie i odpowiedzialnie”.

To ostatnie zdanie winni sobie brać do serca zarówno historycy, jak i politycy zajmujący się „polityką historyczną”. Jeśli zaś chodzi o zaproponowanie nowej konstrukcji, nowej wizji, na której miałaby się oprzeć tożsamość współczesnej Ukrainy to właśnie pisarstwo Hrycaka stanowi jego próbę. Jest to - jak pisze Andrzej Mencwel - wizja Ukrainy niepodległej i demokratycznej, wielokulturowej i pojednanej ze sobą, zaprzyjaźnionej z sąsiadami i osadzonej w Europie. I w perspektywie obecnej sytuacji politycznej na Ukrainie widać, że jej popularyzacja stanowi znaczne wyzwanie.

Ukraina: Przewodnik Krytyki Politycznej
z Jarosławem Hrycakiem rozmawia Iza Chruślińska
Wydawnictwo Krytyki Politycznej,
Warszawa 2009
Wstęp: Adam Michnik
Seria: Przewodniki Krytyki Politycznej, t. 15
Liczba stronic: 336
ISBN 978-83-61006-72-5

Nowa Ukraina : nowe interpretacje
Jarosław Hrycak
Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego
Wrocław 2009
Seria: Biblioteka Nowej Europy Wschodniej t. 4
Liczba stron: 283
ISBN: 9788361617587

pm