Guido Knopp – fascynujący, ale powierzchowny

Udostępnij na Facebooku

Guido Knopp jest znany w Polsce jako autor poczytnych książek popularyzujących historię III Rzeszy. Dotychczas przetłumaczono na polski jego publikacje: Ludzie Hitlera (1999); Hitler – dziedzictwo zła (1999); Watykan: władza papieży (2001); Kobiety Hitlera i Marlena (2002); Elita szpiegów (2004); SS – przestroga historii (2004); Stalingrad (2007); Tajemnice XX wieku (2008).

Swą popularność w Niemczech zawdzięcza jednak głównie filmom dokumentalnym poświęconym historii III Rzeszy, które robi od 1978 roku, kiedy rozpoczął pracę w Programie II telewizji niemieckiej (ZDF), gdzie od roku 1984 działał jako kierownik założonej przez siebie redakcji „Historia czasu” (Zeitgeschichte). Jego wieloczęściowe programy dokumentalne (Hitler – Bilans przywódcy Trzeciej Rzeszy – 1995, Pomocnicy Hitlera – 1996/98, Wojownicy Hitlera – 1999, Kobiety Hitlera i Marlene – 2001, Stalingrad – 2003) osiągnęły w Niemczech milionową oglądalność.

Trzeba zaznaczyć, że Guido Knopp jest osobowością medialną, nie zaś akademickim historykiem pracującym żmudnie w zaciszu archiwów i bibliotek i skrupulatnie analizującym źródła. W centrum koncepcji Knoppa są biografie konkretnych ludzi, historia uchwytna, bliska codziennemu doświadczeniu. I trzeba przyznać, że znalazł formułę, która świetnie się sprzedaje, a jednocześnie wydaje się odpowiadać na zapotrzebowanie niemieckiego społeczeństwa. To właśnie połączenie powoduje, że w Niemczech odzywają się liczne głosy krytyczne, które zarzucają mu powierzchowność przy jednoczesnym wykorzystaniu narodowej wrażliwości.

Przekaz historii w ujęciu Knoppa jest żywy, porywający i osobisty, ale skrywa w sobie duże zagrożenie: ten, który wcześniej nie został wystarczająco poinformowany lub uświadomiony, przyjmuje mimowolnie stronę podmiotu danej tematyki w Niemczech – pisze Vercamer – np. niemieckiego społeczeństwa spętanego przez ideologię nazistowską czy niemieckich wypędzonych.

Na przykład: w nieopublikowanej w Polsce książce poświęconej wypędzonym („Die Große Flucht. Das Schicksal der Vertriebenen” 2001) określone wydarzenia z ostatnich miesięcy drugiej wojny światowej, takie jak: zbrodnia w Nemmersdorf, zatonięcie statku „Wilhelm Gustloff”, zajęcie Wrocławia, masowe gwałty dokonywane przez Armię Czerwoną, mordy kobiet i dzieci – zostały opracowane jednostronnie, w celu wywołania dużego oddziaływania na widza. Knopp – pisze Vercamer – inscenizuje (okrutną) historię bardzo plastycznie. Czytelnik jednak nadaremnie będzie szukać obiektywnych tabel lub zestawień określonych faktów. Do tego książka wychodzi bez przypisów i komentarzy oraz bazuje w dużej części na wywiadach i fotografiach.

Według niektórych historyków – prace powstające pod egidą Knoppa, głównie przy okazji kręcenia kolejnych cykli dokumentalnych – nie mają żadnej własnej wartości badawczej, tkwią w sferze powierzchowności i częściowo pomijają nowe tendencje badawcze.

Z drugiej strony jednak: powodzenie Knoppa obnaża także pewien niedowład historiografii niemieckiej, która jego popularyzatorskiej koncepcji nie była w stanie przeciwstawić nic bardziej solidnego i rzetelnego – z punktu widzenia profesjonalnej nauki historycznej, a jednocześnie atrakcyjnego w formie i przekazie, przede wszystkim w telewizji. Do dziś – pisze Vercamer – nie uważa się w Niemczech za konieczne, by profesjonalni historycy recenzowali filmy dokumentalne poświęcone historii czy to w telewizji, czy w internecie.

Podsumowując – pisze Vercamer – należy stwierdzić, że książki Guido Knoppa, przetłumaczone na język polski, jedynie względnie nadają się do tego, by korzystać z nich na zajęciach szkolnych. W połączeniu z poważniejszymi studiami na temat XX wieku, w szczególności Trzeciej Rzeszy, publikowane wywiady, zdjęcia i filmy autorstwa Guido Knoppa są jednakże godne polecenia – jako materiał ilustrujący.

Artykuł ukazał się w ostatnich „Wiadomościach Historycznych" (Nr 1/2010), w całości można go również przeczytać na stronie internetowej TVP.pl.

Źródło: TVP

(pm)