(ur. 24 czerwca, w dokumentach mylnie: 24 kwietnia, 1914 r. w Łodzi, zm. 13 lipca 2000 r. w Waszyngtonie) – emisariusz rządowy (kurier Polskiego Państwa Podziemnego), świadek Holokaustu, profesor, w czasie wojny kurier rządu polskiego w Londynie. Przedostał się z okupowanej Polski na Zachód i przekazał rządom alianckim informacje o postępującej zagładzie ludności żydowskiej w Polsce, dokonywanej przez okupantów niemieckich. W 1992 ustanowił nagrodę dla uhonorowania pamięci jego żony, Poli Nireńskiej, tancerki i choreografa, która w czasie wojny uratowała się jako jedyna z ponadsiedemdziesięcioosobowej rodziny żydowskiej. Nagroda jest przyznawana za popularyzację wiedzy o historii Żydów polskich.

Katyń to symbol skrytobójczego mordu dokonanego przez Sowietów na blisko 22 tysiącach obywateli państwa polskiego, których — po wkroczeniu Armii Czerwonej do Polski 17 września 1939 — wzięto do niewoli lub aresztowano. Na podstawie tajnej decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940, zgładzono strzałem w tył głowy blisko 15 tysięcy jeńców przetrzymywanych wcześniej w obozach specjalnych NKWD w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku oraz ponad 7 tysięcy osób osadzonych w więzieniach zachodnich obwodów republik Ukraińskiej i Białoruskiej (terenów polskich włączonych w 1939 roku do ZSRR). Ofiarami byli wybrani obywatele państwa polskiego: oficerowie Wojska Polskiego i policji, urzędnicy administracji państwowej, przedstawiciele elit — zakopani bezimiennie w masowych dołach cmentarnych.

W latach 1947–1948 sprawował funkcję zastępcy głównego prokuratora w procesie ministerstw (niem. Wilhelmstraßen-Prozeß). Podczas przygotowań do tego procesu Kempner odnalazł protokół z konferencji w Wannsee (niem. Wannsee-Protokoll), w którym spisano decyzje dotyczące tak zwanego "ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej" (niem. Endlösung der Judenfrage).

akcja wysyłania dzieci z niemieckich miast na prowincję. Jej geneza to jeszcze przedwojenne projekty związane z opieką zdrowotną. Od 1941 roku akcją (określaną już jako Erweiterte Kinderlandverschickung – EKLV) obejmowano dzieci mieszkające w bombardowanych przez aliantów miast.

cmentarz żydowski. Podstawową różnicą między cmentarzem chrześcijańskim a żydowskim jest odmienne traktowanie grobu. Poczucie chrześcijańskie pozwala na jego naruszenie i na dokonanie nowego pochówku po określonym czasie - cmentarz nie używany przez długi czas może być zlikwidowany. Według zasad judaizmu, każdy nagrobek jak i cały cmentarz jest nienaruszalny, nieograniczenie trwały tak długo, jak znana jest jego lokalizacja.

współpraca z okupantem (przedrostek oznaczający "razem, wspólnie" + łac. laborare — "pracować"); osoba, która dopuszcza się takiej współpracy, określana jest mianem kolaboranta.

słowo pochodzi z języka francuskiego; jest to były żołnierz regularnych formacji wojskowych, oddziałów partyzanckich lub też uczestnik ruchu oporu. Inaczej – towarzysz broni.

instytucja niemiecka działająca w latach 1886–1918, utworzona na mocy uchwały sejmu pruskiego w celu wykupowania ziemi z rąk Polaków i umieszczania na niej osadników niemieckich (na zakupionej ziemi osadzono ok. 22 tys. rodzin niemieckich); podjęta przez społeczeństwo polskie akcja samoobrony, polegająca m.in. na tworzeniu spółek parcelacyjnych, poważnie utrudniła realizację tych planów.

zamknięte hermetycznie pomieszczenie z odpowiednim układem wentylacyjnym, przeznaczone do masowej eksterminacji dużych grup ludzi. W czasie II wojny światowej Niemcy realizując program ludobójstwa, zaczęli używać preparatu cyjanowodoru Cyklonu B do zabijania ludzi w dużych, stacjonarnych komorach gazowych (zaaranżowanych jako zbiorowe łaźnie na kilkaset osób) w hitlerowskich obozach zagłady i koncentracyjnych począwszy od 1941 roku.

20 stycznia 1942 roku w willi przy Großer Wannsee 56/58 w Berlinie zebrali się prominenci hitlerowskiej służby państwowej, którym przewodził Reinhard Heydrich, szefa Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA), z udziałem 14 wysokich rangą przedstawicieli biurokracji ministerialnej i SS, obradowała nad organizacją "ostatecznego rozwiązania", jak eufemistycznie określano decyzję o deportacji na Wschód i wymordowanie europejskich Żydów.

(kościół luterański „wyznania augsburskiego”) jeden z Kościołów protestanckich powstałych w XVI w. pod wpływem działalności M. Lutra, nazwa pochodzi od Augsburskiego Wyznania Wiary (1530), stanowiącego, oprócz Biblii, podstawę luteranizmu; w Polsce jego początki sięgają XVI w. (w 1565 zorganizowano w Wielkopolsce pierwszą diecezję).

miasto i gmina w województwie kujawsko-pomorskim w powiecie włocławskim, po raz pierwszy wspomniany w roku 1185. Miasto, w którym urodził się Kazimierz Wielki. W roku 1836 zlikwidowany został powiat kowalski, a w roku 1870 w ramach represji po upadku powstania styczniowego Kowalowi odebrano prawa miejskie. Odzyskanie praw miejskich nastąpiło po odzyskaniu niepodległości w 1919 roku. W okresie międzywojennym Kowal stanowił znaczący ośrodek rzemieślniczo-handlowy. Wtedy też miasto liczyło od 4000 do 5000 mieszkańców, stanowiąc mozaikę trzech narodowości: polskiej, żydowskiej i niemieckiej. Na obrzeżach Kowala znajdowały się trzy cmentarze wyznaniowe: katolicki, żydowski i ewangelicki.
Cmentarz żydowski, synagoga i sami Żydzi stali się ofiarami nazizmu - z 1500 mieszkańców Kowala pochodzenia żydowskiego po wojnie wróciło z gett i obozów zaledwie 13. Ofiarami wojny stali się także mieszkańcy Kowala narodowości polskiej. Dziesiątki osób zginęły w wyniku działań wojennych oraz w hitlerowskich obozach i więzieniach. W czasie okupacji Niemcy rozebrali jeden z ostatnich zabytków miasta - kaplicę św. Rocha znajdującą się u zbiegu ulic Kościuszki i Wojska Polskiego. Po zakończeniu wojny Kowal liczył 3000 mieszkańców. Powstająca infrastruktura była typowa dla okresu PRL.

zachodnie ziemie Polski (województwa: wielkopolskie, część pomorskiego, łódzkiego i warszawskiego), które na mocy dekretu Adolfa Hitlera z 8 października 1939 zostały wcielone do III Rzeszy

Krzyżowa (niem. Kreisau) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie świdnickim, w gminie Świdnica, na pd. skraju Równiny Świdnickiej nad rzeką Piławą. W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa wałbrzyskiego. We wsi znajduje się neobarokowy zespół pałacowy wraz z zabudowaniami gospodarczymi i parkiem z 1. ćwierćwiecza XVIII w. który, wielokrotnie przebudowywano, odbudowany w latach (1990–98). Obecnie teren pałacu jest wykorzystywany przez "Fundację Krzyżowa" jako Międzynarodowy Dom Spotkań Młodzieży.

(ur. 1872 na Podolu, zm. 12 czerwca 1910) – polska dramatopisarka i poetka, działaczka społeczna (ruch kobiecy) i oświatowa, przyrodniczka, reportażystka.