Po raz pierwszy określenie to pojawiło się w artykule J. Goebbelsa w “Das Reich” (1945), by następnie zostać przejęte przez prasę i polityków brytyjskich. Weszło powszechnie do użytku po przemówieniu W. Churchilla na Uniwersytecie w Fulton (1946):„Od Szczecina nad Bałtykiem po Triest nad Adriatykiem kontynent został rozcięty żelazną kurtyną”. Wystąpienie to jest traktowane jako początek zimnej wojny. Termin ten używany jest na określenie narzuconej izolacji krajów pozostających pod dominacją ZSRR od niekomunistycznego świata od roku 1945.

Taki stan trwał do 1989 roku, kiedy podczas Jesieni Ludów, zainicjowanej latem tego roku przemianami w Polsce, państwa dotąd zależne od ZSRR odzyskały suwerenność czego formalnym wyrazem było: rozwiązanie RWPG oraz Układu Warszawskiego. Rozpoczęła się ustrojowa i gospodarcza transformacja państw Europy Środkowo-Wschodniej. W roku 1991 po nieudanym puczu Janajewa i deklaracji niepodległości Ukrainy, w konsekwencji układu białowieskiego zawartego pomiędzy prezydentami: Rosji – Borysem Jelcynem, Ukrainy – Leonidem Krawczukiem i Białorusi – Stanisławem Szuszkiewiczem ZSRR przestał istnieć.

Nazwa "żelazna kurtyna" zdobyła sobie dużą popularność, ponieważ trafnie przedstawiała sytuację w Europie: kontynent został podzielony; bariera izolująca państwa komunistyczne przed kontaktem i wpływem reszty świata była niezwykle trudna do pokonania.