Gdy w 1998 roku Fundacja im. Batorego oraz Ośrodek Karta ogłosiły kolejną edycję konkursu dla uczniów w ramach programu „Historia Bliska”, tym razem pod tytułem: Najważniejsze wydarzenie w dziejach mojej społeczności. Świadkowie i świadectwa, cztery zainteresowane historią siedemnastolatki nie mały wątpliwości, jaki moment z przeszłości swojego miasta wybrać. Bez wahania zdecydowały się na odtworzenie historii najtragiczniejszego zdarzenia w dziejach Białegostoku — zagłady tamtejszego getta. Pomimo trudności dotarły do dwóch ocalałych świadków, spisały ich relacje, wraz z jednym z nich odbyły także wędrówkę po terenach dawnego getta — śladami pamięci, śladami tragedii.

Projekt powstał w 1998 roku w ramach ogłoszonej przez Fundację im. Batorego i Ośrodek Karta kolejnej edycji konkursu „Historia Bliska”, zatytułowanej: Najważniejsze wydarzenie w dziejach mojej społeczności. Świadkowie i świadectwa. Autor projektu — Marcin Bartoń — odtworzył, na podstawie relacji ocalałych świadków, wydarzenia z listopada 1942 roku, kiedy to Niemcy dokonali wysiedlenia jego rodzinnej miejscowości — Skierbieszowa. Uzasadniając swój wybór, napisał: „Historię miejscowości kreśli się losami jej mieszkańców, a to, co opisałem, czyli wojna i wysiedlenie, bezpośrednio dotknęły każdego z ówczesnych mieszkańców mojej miejscowości do tego stopnia, że w przyszłości, nawet najbardziej odległej, wydarzenia z listopada 1942 roku stanowić będą niewątpliwie najważniejszy epizod z całych dziejów Skierbieszowa”.

Uczennica warszawskiego liceum odwiedzająca mazowiecką wieś Guty Bujno trafiła na ślady tajemnic z czasów wojny. Pomimo prób, nie udaje się jej uzyskać odpowiedzi na wiele pytań. Okazuje się bowiem, że mimo upływu 60 lat skutki podziałów z lat II wojny, kiedy to część mieszkańców współpracowała z okupującymi te tereny Sowietami, a część wspierała walczącą z nimi Armię Krajową, tkwią w świadomości ludzi do dzisiaj i dają o sobie znać w postaci zmowy milczenia na temat przeszłości.

Opis projektu przygotowany został na konkurs „Spory o upamiętnienie przeszłości — pomniki, cmentarze, patroni” — zorganizowany przez Fundację im. Batorego oraz Ośrodek Karta [była to 8 edycja konkursu „Historia Bliska” — 2003/2004]. Jednak składające się na ów projekt działania daleko wykraczają poza wymagania pracy konkursowej. Przemysław Oszczypała — kilkunastoletni mieszkaniec Osowa — zainteresował się losami istniejącego niegdyś w jego miejscowości cmentarza ewangelicko-augsburskiego, który został doszczętnie zniszczony w 1973 roku — w ramach ostatecznej likwidacji śladów po niemieckich mieszkańcach regionu. Autor projektu zebrał relacje mieszkańców i na ich podstawie samodzielnie odkopał pozostałości zdewastowanych pomników. Jego praca wywołała żywą reakcję mieszkańców wioski, którzy — przełamując początkową obojętność — zainteresowali się niezwykłymi wykopaliskami, a nawet podjęli próbę upamiętnienia unicestwionego cmentarza. Kilka miesięcy później dzięki ich pomocy zdewastowane nagrobki powróciły na dawne miejsce.