Jestem nauczycielką języka polskiego, od wielu lat staram się gromadzić informacje dotyczące przeszłości mojego regionu. Szczególnie interesują mnie zagadnienia kultury. Na lekcjach mówimy więc nie tylko o twórczości Leśmiana (mieszkał w Hrubieszowie, Zamościu) czy Singera (związanego z Biłgorajem), ale także o związkach z tym regionem Grottgera, Chopina, Prusa, Oszajcy czy Monsiela.

Interesuję się również historią. Od pięciu lat organizuję projekt edukacyjny Dni Ziemi Tomaszowskiej. Uczniowie biorący w nim udział przez kilka miesięcy zbierają i opracowują materiały na wyznaczony temat. W tym roku zadanie polegało na przeprowadzeniu wywiadu z pasjonującym rozmówcą, tytuł konkursu brzmiał „Historia opowiada”.

Poprzednio przez wiele lat pracowałam w szkole w Grodysławicach, gdzie wraz z mężem (nauczycielem historii) i uczniami próbowaliśmy zgromadzić informacje o dziejach szkoły, miejscowości i gminy. Rezultatem było opracowanie wspomnień Eweliny Vonau i „Materiałów do nauki historii regionalnej”. Kiedy więc szukałam pomysłu na realizację projektu na konkurs Ośrodka KARTA, zdecydowałam się wykorzystać swoją dotychczasową wiedzę i doświadczenie. Ograniczyłam krąg terytorialny zainteresowań do gminy Rachanie, gdyż skupiały się tu wszystkie wymienione w temacie konkursu zagadnienia („Wojna: okupacje, opór, ludobójstwo, wysiedlenia — na Zamojszczyźnie”).

Projektem postanowiłam zainteresować wszystkich uczniów, których uczę języka polskiego. Ponieważ młodzież niewiele wiedziała o lokalnych zdarzeniach z okresu wojny, poleciłam im zapoznanie się z „Zapiskami wspomnień” Eweliny Vonau i „Materiałami do nauki historii regionalnej” opracowanymi przez Mirosława Piotrowskiego. Wiedza ta stanowiła podstawę do poznania zdarzeń, które miały miejce w miejscowościach Wożuczynie, Pawłówce, Grodysławicach, Łaszczowie, Źwiartowie, Werechaniach i Rachaniach w czasie wojny.

Następnie udaliśmy się na objazd wszystkich tych miejsc. Jeszcze przed wyjazdem uczniowie obejrzeli fragmenty filmu Adama Kulika z Telewizji Lublin pod tytułem „Zostały tylko fotografie”, dotyczącego czasów wojny. W filmie występował pan Marian Brzezicki — historyk i regionalista, który towarzyszył nam również podczas wycieczki. W pasjonujący sposób opowiedział on trzydziestopięcioosobowej grupie gimnazjalistów o wydarzeniach z czasów wojny. Uczniowie zabrali ze sobą wspomniane wyżej opracowania i wielu z nich w czasie opowiadań Brzezickiego porównywało je z jego relacjami, zadawało pytania, dostrzegało rozbieżności. Odbyliśmy też swoistą wizję lokalną dotyczącą wydarzeń związanych z próbą odbicia Eugeniusza Siomy i wymordowania Żydów w Siemnicach.

Tę część historii poznaliśmy, słuchając relacji pana Kazimierza Senia — świadka rozstrzelania Żydów z Siemnic. Zauważyłam, że uczniowie ze szczególną uwagą słuchali tej relacji. Zadawali wiele pytań, przyglądali się miejscom, które wskazywał pan Seń. Wszystko to było rejestrowane przy użyciu dyktafonu, kamery video i aparatu fotograficznego. Najciekawsze zdjęcia nagraliśmy na płytę i wszyscy chętni uczniowie otrzymali jej kopię, aby podzielić się wrażeniami w domu rodzinnym.

Następnie zaczęliśmy pracę nad przygotowaniem spektaklu, który powstawał głównie w trakcie weryfikowania pomysłów z młodzieżą. Został zbudowany z wiersza ojca Wacława Oszajcy „Źwiartów” i fragmentów wspomnień Eweliny Vonau i Kazimierza Senia oraz prozy uczennicy Joanny Leńczuk.

Na wiersz Oszajcy trafiłam wiele lat temu w Akcencie z 1990 r. Już kilkakrotnie wykorzystywałam ten tekst w pracach literackich, historycznych czy prezentacjach recytatorskich. Tym razem chciałam przenieść fragmenty wiersza na język teatru. Powierzyłam to zadanie uczennicom, ponieważ staram się, aby młodzi ludzie współuczestniczyli w tworzonych przeze mnie spektaklach teatralnych. Jednak dziewczynom nie udało się samodzielnie podzielić wiersza na sceny czy zrezygnować z pewnych jego fragmentów. Ponieważ mieliśmy niewiele czasu, sama przygotowałam pierwszą wersję scenariusza. Uczennice jednak czuły się za niego odpowiedzialne, szczególnie w fazie realizacji scenicznej, i poszukiwały pomysłów dynamizujących akcję. Dziewczyny też wybrały fragmenty ze wspomnień, a Joanna Leńczuk (która jest obecnie uczennicą klasy III) zdecydowała o wyborze fragmentu ze swojego opowiadania, napisanego w ubiegłym roku na konkurs ogłoszony przez Muzeum Pamięci w Bełżcu. Najwięcej trudności sprawiło nam przełożenie tekstu na język teatru. Wprowadziliśmy więc symboliczną scenę wesela żydowskiego, tańca oraz walki. Uczennice wspólnie z Małgorzatą Korzeniowską-Witt (nauczycielką muzyki) opracowały taniec, wprowadziliśmy wejście ze świecami, a któraś z dziewczyn wymyśliła zdmuchiwanie świec, gdy mówi się o śmierci Żydówki. Były też różne pomysły na pokazanie wkroczenia Rosjan: opaski na rękawach, jakiś element walki, przebiegnięcie z czerwonymi tkaninami, ostatecznie zdecydowaliśmy się na flagi.

Elementy scenografii przygotowanej przy wsparciu nauczycielki plastyki, pani Agnieszki Klimeckiej-Krawczyk, to kopie prac Edmunda Monsiela (prymitywisty związanego z Wożuczynem, który zaczął tworzyć swoje rysunki pod wpływem okupacyjnych przeżyć)wykonane przez jedną z uczennic oraz zdjęcia zrobione przez uczniów w trakcie wycieczki do Źwiartowa, powiększone do rozmiarów wystawowych. Monsiel, Występujący w spektaklu uczniowie zostali podzieleni na trzy grupy odpowiadające historię Żydów i Ukraińców z punktu widzenia źwiartowskich Polaków, stąd zróżnicowanie kolorystyki strojów (szare, białe, czarne). Ważnym elementem spektaklu była muzyka wykonywana na żywo przez uczennice na skrzypkach, saksofonie i flecie. Nastrój spektaklu tworzyło również światło.

Spektakl, w którym ostatecznie uczestniczyło 20 wykonawców, został zaprezentowany w czasie Młodzieżowej Sesji Naukowej. W sesji wzięli udział uczniowie ze szkół gminy Rachanie oraz Bełżca, a także nagrodzeni uczestnicy konkursu Ośrodka KARTA z Grabowca i Zwierzyńca. Widzami byli również rodzice młodych aktorów, zaproszeni przez nich koledzy i wychowawcy klas.

Założeniem sesji było porównanie wiadomości zdobytych przez moich uczniów z wiedzą młodzieży mieszkającej w interesujących nas miejscowościach, znającej te wydarzenia np. z opowieści dziadków czy nauczycieli. Wszyscy biorący udział w sesji wygłaszali referaty, opowiadali o czasie wojny, prezentowali zdjęcia i materiały dokumentalne. Zaprosiliśmy również gości-specjalistów. W problemy okupacji na Zamojszczyźnie wprowadził nas pan Robert Kuwałek — dyrektor muzeum w Bełżcu, o przebiegu wojny w Tomaszowie opowiedzieli panowie Wojciech Dziedzic i Izydor Wiśniewski z Tomaszowskiego Towarzystwa Regionalnego. Nie udało się nam jednak osiągnąć zamierzonego rezultatu, czyli swobodnej dyskusji uczestników sesji. Jego namiastką były jednak rozmowy kuluarowe.

Zainteresowanie i wsparcie organizacyjne otrzymaliśmy również ze strony dyrekcji gimnazjum, szczególnie pana dyrektora Stanisława Sikory. Naszym spektaklem zainteresowało się również Stowarzyszenie „Czajnia” oraz dyrektor muzeum w Bełżcu.

Mieliśmy również okazję zaprezentować swój spektakl oraz zebrane przez nas materiały w trakcie podsumowania konkursu Ośrodka KARTA w Szczebrzeszynie. Uczennnice, które biorą udział w warsztatach dziennikarskich, przeprowadziły wywiady z realizatorami i organizatorami projektu. Nagrane materiały zostały wykorzystane do opracowania artykułów do prasy regionalnej, zaś zebrane zdjęcia są prezentowane w gablotach na korytarzu szkolnym. Scenariusz spektaklu i zgromadzone materiały przekazaliśmy do biblioteki szkolnej oraz do dokumentacji zespołu przedmiotów humanistycznych.

Później mogliśmy także pokazać nasz spektakl i opowiedzieć o jego realizacji w czasie spotkania przygotowującego nauczycieli do obchodów „Dni Pamięci o Holocauście i przeciwdziałaniu zbrodniom przeciwko ludzkości" zorganizowanego przez Stowarzyszenie Dzieci Holocaustu w Sulejówku oraz w ramach „Dni dialogu... religii, narodów i kultur" odbywających się w Muzeum Pamięci w Bełżcu.
  
Jolanta Piotrowska