Dzieje wystawy „Ciągła czujność jest ceną wolności"

Z okazji 20-lecia szkoły w grudniu 1986 roku zorganizowano wystawę poświęconą patronowi szkoły, Adolfowi Reichweinowi, bojownikowi ruchu oporu, zamordowanemu przez nazistów w roku 1944. Relacja z uroczystości jemu poświęconych, która odbyła się w  gimnazjum oraz opublikowane w prasie przemówienie, w którym podkreślano aktualność dokonań Reichweina (Horst Brandl: „Czy słowa „porządny" nie należy usunąć z listy słów?", "Frankfurter Rundschau" z 13 stycznia 1987, s. 12), skłoniły prof. dr Roberta Kempnera do skontaktowania się ze szkołą. Profesor wyraził swój szacunek dla postaci Adolfa Reichweina i rozmawiał z nauczycielami o możliwościach świadomego rozrachunku z okresem nazistowskim.

Robert Kempner i jego współpracownica Jane lester, Norymberga 1945-1949. Fotografia: Ullstein Bilderdienst

90. urodziny Roberta Kempnera w roku 1989 zainspirowały grupę nauczycieli i uczniów do przygotowania wystawy, która miała dokumentować jego życie i działalność. Kempner jako młody prawnik był świadkiem agonii Republiki Weimarskiej. Prawnicza przenikliwość, idąca w parze z niezłomnymi demokratycznymi zasadami, pozwoliła mu bardzo wcześnie właściwie rozpoznać symptomy upadku pierwszej niemieckiej demokracji i walczyć z tym zjawiskiem. Również po wypędzeniu z Niemiec kontynuował walkę o demokrację i sprawiedliwość. Jako jeden z oskarżycieli w procesach norymberskich przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze aktywnie uczestniczył w rozwoju prawa międzynarodowego, przyczyniając się w istotnej mierze do pielęgnowania międzynarodowego systemu prawnego (zob. Ilustracje). Także po II wojnie światowej Robert Kempner pozostał nieugiętym bojownikiem o humanitaryzm, demokrację i godność człowieka.

Robert Kempner jako oskarżyciel w procesach norymberskich, 1945. Fotografia: Robert Kempner

Dzieło życia Roberta Kempnera zostało udokumentowane w postaci wystawy z okazji jego 90. urodzin, a w 1989 roku zaprezentowane po raz pierwszy w Gimnazjum im. Adolfa Reichweina. Z końcem 1992 roku, po pokazaniu w międzyczasie w różnych innych miejscach, wystawę ponownie można było oglądać w Gimnazjum im. Adolfa Reichweina w Heusenstamm w Hesji – ponieważ w ostatnich miesiącach, po atakach na obcokrajowców, dramatycznie wzrosła w zjednoczonych Niemczech aktualność zdania: „Ciągła czujność jest ceną wolności".

Robert Kempner napisał do młodzieży z okazji powtórzenia wystawy: „Jestem głęboko wzruszony faktem, że ta wystawa zostanie jeszcze raz zaprezentowana w Gimnazjum im. Adolfa Reichweina. Wydarzenia polityczne, jakie miały miejsce w ostatnich trzech latach, pokazały, że nie wystarczy raz pokazać wystawę. Przeciwnie, takie wystawy stają się coraz bardziej niezbędne i trzeba je wciąż pokazywać na nowo młodszemu pokoleniu. I akurat taka wystawa jak ta może doprowadzić do tego, że nie pójdą w zapomnienie dawne przestępstwa popełniane w imieniu państwa”.

W tym momencie dojrzało wśród członków grupy roboczej „Robert Kempner” postanowienie, żeby kontynuować i dokończyć pracę związaną z wystawą. Przerobiona i dzięki hojnej pomocy profesjonalnie zorganizowana wystawa, dotyczy systemu prawnego Republiki Weimarskiej i przedstawia, w jakiej mierze był on nadużywany i fałszowany przez narodowych socjalistów. Wystawa eksponuje zwłaszcza opublikowane usilne ostrzeżenia, które docierały wprawdzie do rządu Brüninga, ale były zatajane i do dziś pozostają niemal nieznane. Dokumentuje procesy norymberskie, ilustruje budowę nowego niemieckiego państwa prawa, a zarazem analizuje krytycznie traktowanie nazistowskiego sądownictwa przez sądy Republiki Federalnej. Na koniec pokazana zostaje publicystyczna walka Kempnera o prawny i moralny rozrachunek z nazistowską przeszłością po roku 1949. Wystawa ma krzewić niewzruszoną ideę Roberta Kempnera, że po procesach norymberskich żaden rząd, który wykorzystuje własne państwo do zbrodni przeciw naturze ludzkiej – a tym samym przeciw ludzkości – nie może się już czuć bezpieczny. Skuteczne sądownictwo karne potrzebuje poparcia każdej jednostki, żeby móc chronić prawa obywatelskie i osądzać takie zbrodnie.

Sekretarz stanu Erich Neumann, pełnomocnik ds. planu czteroletniego, był jednym z 14 uczestników konferencji w Wannsee. Fotografia: House of the Wannsee Conference Memorial and Educational Site.

6 marca 1995 roku we frankfurckim kościele św. Pawła została publicznie przedstawiona nowa wersja wystawy, od tej pory przekazywana zainteresowanym szkołom i innym organizatorom jako wystawa objazdowa. Potencjalni organizatorzy mają także możliwość zaproszenia grupy uczniów na odczyt sceniczny. Na ten odczyt grupa uczniów wybrała trzy przesłuchania z niepublikowanych dotąd protokołów przesłuchań Roberta Kepmnera: przesłuchanie osobistej sekretarki Hitlera, Johanny Wolf, przesłuchanie sekretarza stanu w Ministerstwie Gospodarki, Ericha Neumanna, oraz przesłuchanie redaktora naczelnego tuby SS "Das Schwarze Korps", Güntera d'Alquena. Z tych trzech przesłuchań odtwarzamy tutaj dla przykładu przesłuchanie sekretarza stanu w Ministerstwie Gospodarki, Ericha Neumanna, klasycznego „sprawcy zza biurka" (zob. Dokumenty).

(ak)

Film video pt.: Kim był Robert Kempner?
Uczniowie i nauczyciele z Hesji przygotowują wystawę i nagrywają na wideo wywiad o Robercie Kempnerze i jego udziale w procesach norymberskich.